พัฒนาการและความเจริญของอารยธรรมจีน

อารยธรรมจีนสมัยก่อนประวัติศาสตร์

จากหลักฐานทางโบราณคดีแสดงให้เห็นว่ามีผู้คนอยู่อาศัยบนแผ่นดินจีนมาเป็นเวลานานกว่า 1 ล้านปีแล้ว ดังพบโครงกระดูกมนุษย์หยวนโหม่ว อายุประมาณ 1,700,000 ปีมาแล้ว และมนุษย์ปักกิ่ง ที่ถ้ำโจวโข่วเตี้ยน ใกล้กรุงปักกิ่ง (หรือเป่ย์จิง) อายุประมาณ 500,000 ปีมาแล้ว แหล่งอารยธรรมที่สำคัญในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ มี 2 แหล่ง

1.แหล่งวัฒนธรรมหยางเชา (Yang Shao Culture)

เกิดบริเวณลุ่มแม่น้ำฮวงโห พบหลักฐานสำคัญคือ เครื่องปั้นดินเผา มีลักษณะเป็นลายเขียนสี มักเป็นลายเรขาคณิต พืช นก สัตว์ต่างๆ และพบใบหน้ามนุษย์ สีที่ใช้เป็นสีดำหรือสีม่วงเข้ม นอกจากนี้ยังมีการพิมพ์ลาย หรือ ขูด สลักลายเป็นรูปลายจักสาน ลายเชือกทาบ

ที่มาของภาพ: China Culture. (2564). อารยธรรมจีน. เครื่องปั้นดินเผาหยางเชา

2.แหล่งวัฒนธรรมหลงซาน (Lung Shan Culture)

เกิดบริเวณลุ่มน้ำแยงซี (Yangtze) มณฑลชานตุง พบหลักฐานสำคัญคือ เครื่องปั้นดินเผา มีลักษณะเนื้อละเอียด สีดำ ขัดมันเงา คุณภาพดี เนื้อบางและแกร่ง เป็นภาชนะ 3 ขา

ที่มาของภาพ: China Culture. (2564). อารยธรรมจีน. เครื่องปั้นดินเผา หลงซาน

อารยธรรมจีนสมัยประวัติศาสตร์

1. ประวัติศาสตร์สมัยโบราณ เริ่มตั้งแต่สมัยราชวงศ์ชางสิ้นสุดสมัยราชวงศ์โจว

ราชวงศ์ชาง เป็นราชวงศ์แรกในสมัยประวัติศาสตร์ของจีนปกครองอยู่ระยะประมาณ 1,500-1,100 ปีก่อนคริสต์ศักราช อาณาจักรของราชวงศ์ชาง อยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของมณฑลโฮนานไปตามแนวภูเขาชานสี มีการขุดพบซากเมืองเก่าในมณฑลโฮนาน มีกำแพงดิน ล้อมรอบ เริ่มมีการตั้งชุมชนและปกครองแบบนครรัฐ มีจักรพรรดิเป็นประมุขมีลักษณะเป็นสังคมเกษตรกรรม รู้จักประดิษฐ์อักษรภาพ โดยเขียนบน กระดองเต่า และกระดูกสัตว์ ชาวจีนในสมัยนี้นับถือบูชาเทพเจ้า เทพเจ้าที่สำคัญ คือ เทพเจ้าแห่งความอุดมสมบูรณ์ มีการประกอบพิธีบูชาบรรพบุรุษ เซ่น ไหว้เทพเจ้า เทพเจ้าสูงสุด คือ เทพเจ้าชางตี้ เป็นเทพแห่งพืชพันธุ์ธัญญาหาร

ที่มาของภาพ: Everything about China. (2561). วิวัฒนาการของอักษรจีน. อักษรจีนบนกระดองเต่า

2. ราชวงศ์โจว

ปกครองจีนในช่วงเวลาประมาณ 1,027-256 ปีก่อนคริสต์ศักราช มีความเจริญรุ่งเรืองทางปรัชญามาก ที่สำคัญคือ ลัทธิขงจื๊อ ที่เน้นเรื่องคุณธรรม จริยธรรม และลัทธิเต๋า ที่เน้นการปฏิบัติตนตามวิถีธรรมชาติ ในสมัยนี้ถือว่าเป็นจุดกำเนิดของสมัยศักดินา (ระบบ เฟิงเจี้ยน) และถือว่าเป็นยุคคลาสสิกของจีน มีการมอบกรรมสิทธิ์ที่ดินให้แก่ผู้ที่สนับสนุนราชวงศ์ กำหนดสิทธิหน้าที่ตามลำดับชั้นฐานันดรศักดิ์ มีการแต่งตั้งผู้แทนกษัตริย์เป็นข้าหลวงประจำ หัวเมือง มีการกำหนดหลักเกณฑ์ “เทียนมิ่ง” (อาณัติสวรรค์) มอบอำนาจให้กษัตริย์ ราชวงศ์โจวปกครองกษัตริย์มีฐานะเป็นโอรสสวรรคถ้าปกครองด้วยความยุติธรรมหากปกครอง โดยไร้คุณธรรม กษัตริย์จะถูกเพิกถอนจากผู้ทรงคุณธรรม ถือเป็นแนวคิดที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองของจีน ตลอด 2,000 ปี ในสมัยราชวงศ์โจว จีนสามารถคำนวณได้ว่าปีหนึ่งมี 365 วัน มีการประดิษฐ์ตะเกียบ เพื่อใช้หยิบอาหาร การประดิษฐ์เข็มทิศ ซึ่งใช้ประโยชน์ในการเดินทางโดยเฉพาะทางเรือ

ประวัติศาสตร์สมัยจักรวรรดิ เริ่มตั้งแต่สมัยราชวงศ์จิ๋นจนถึงปลายราชวงศ์ชิงหรือเช็ง

ราชวงศ์จิ๋นหรือฉิน

ระยะเวลาประมาณ 221-207 ปีก่อนคริสต์ศักราช จีนเริ่มเป็นจักรวรรดิ ผู้นำของแคว้นจีนที่ทำการปฏิรูประเบียบการปกครอง และแผ่อานุภาพออกไปทั่วจักรวรรดิ คือ ชิวั่งตี่ หรือจิ๋นซีฮ่องเต้ มีเสนาบดีคนสำคัญคือ หลีซู การปฏิรูปบ้านเมืองในสมัยนี้คือ ให้เลิกล้มระบอบการปกครองแบบเจ้าขุนมูลนาย และจัดระเบียบการปกครองใหม่แบบจักรวรรดิจัด ให้ใช้ภาษาที่เป็นมาตรฐานทั่วทั้งจักรวรรดิ ตรากฎหมายของราชวงศ์ฉินใช้ทั่วจักรวรรดิ ยกเลิกอำนาจของขุนนางตามระบอบศักดินา จัดวางมาตรฐานการชั่ง ตวง วัด ให้ใช้เหมือนกันทั่วประเทศ ส่งเสริมงานสาธารณประโยชน์ และจัดวางระเบียบให้ราษฎรสามัญมีสิทธิเป็นเจ้าของที่ดิน ยึดหลักปกครองที่ เข้มงวดตามหลักนิติธรรมของซุนจื๊อ แบ่งเขตการปกครองเป็น 36 มณฑล แต่งตั้งข้าราชการไปปกครอง มีการสร้างและเชื่อมกำแพงเมืองจีนให้เป็นแนวเดียวกัน และค้นพบดินปืนเป็นชาติแรก ในโลก

ราชวงศ์ฮั่น

เมื่อ 202 ปีก่อนคริสต์ศักราช – ค.ศ. 221 ลิวปัง เป็นจักรพรรดิองค์แรก ทรงพระนามว่าพระเจ้าเกาสู ปกครองเมืองฉางอาน มีการฟื้นฟูปรัชญาและวรรณกรรมที่มี ในสมัยราชวงศ์ฉินนำหลักการของขงจื๊อมาใช้ในการปกครองประเทศ มีการสอบเข้ารับราชการ หรือระบบจอหงวน มีการทำกระดาษจากเปลือกไม้ คิดค้นการทำหมึกจากเขม่าต้นรัก ใช้พู่กันเขียนลงบนกระดาษ มีการคำนวณหาอัตราส่วนเส้นผ่าศูนย์กลางกับเส้นรอบวง ประดิษฐ์ลูกคิด เครื่องวัดแผ่นดินไหว ในสมัยนี้มีการใช้เส้นทางสายไหม (Silk Road หรือ Silk Route) ในการติดต่อค้าขายกับชาติตะวันตก เป็นยุคทองด้านการค้าของจีน เมื่อสิ้นราชวงศ์ฮั่นเกิดการรบแย่งชิงอำนาจนาน 50 ปี เรียกว่า สมัยสามก๊ก ซึ่งจีนแบ่งแยกเป็นแค้วนๆ ค.ศ. 220-265 และสมัย หกราชวงศ์ ค.ศ. 420-589

ที่มาของภาพ: Thanong Fanclub. (2564). กำเนิดทางสายไหม. เส้นทางสายไหม

สมัยสามก๊ก

เป็นยุคที่แผ่นดินจีนแตกออกเป็น 3 ก๊ก โดยมีก๊กของเล่าปี่ ก๊กของโจโฉ และก๊กของซุนกวน ซึ่งต่างรบแย่งชิงความเป็นใหญ่ในแผ่นดินจีน เริ่มจากการที่พระเจ้าเหี้ยนเต้ ถูกบุตรชายของโจโฉขับออกจากบัลลังก์ แผ่นดินจีนจึงแตกออกเป็น 3 แคว้น ต่อมา ค.ศ. 263 ก๊กเล่าปี่ล่มสลาย ค.ศ. 265 ก๊กโจโฉถูกขุนศึกภายในชื่อ สุมาเอี๋ยนยึดอำนาจ และสุมาเอี๋ยน ก่อตั้งราชวงศ์จิ้นและเริ่มครองราชย์ในนามราชวงศ์จิ้น ค.ศ. 280 ก๊กซุนกวนล่มสลาย สุมาเอี๋ยน ครองแผ่นดินจีนได้สมบูรณ์ ในยุคนี้มีการขุดคลองเชื่อมแม่น้ำฮวงโห กับแม่น้ำแยงซี เพื่อประโยชน์ในด้านการคมนาคม

ราชวงศ์สุย (ค.ศ. 589-618)

จีนรวมกันเป็นปึกแผ่นได้อีกครั้งหนึ่งโดยยางเชียง ซึ่งได้ ทำการปรับปรุงบ้านเมืองหลายอย่าง ที่สำคัญ คือ การขุดคลอง เพื่อความสะดวกรวดเร็วในการคมนาคมขนส่ง การปรับปรุงอาณาจักรด้านสาธารณประโยชน์ มีการเกณฑ์แรงงานประชาชน รวมทั้งการจ่ายเงินอย่างฟุ่มเฟือยของจักรพรรดิองค์ต่อมา ก่อให้เกิดความไม่พอใจ ประจวบกับช่วงที่พวกเตอร์กเข้ารุกรานและกองทัพจีนพ่ายแพ้ภายในอาณาจักรจึงเกิดการจลาจล จักรพรรดิ ถูกปลงพระชนม์ จนถึงสมัยราชวงศ์ถัง จีนจึงได้รวมกันเป็นปึกแผ่นอีกครั้งหนึ่ง

ราชวงศ์ถัง (ค.ศ. 618-907)

ได้ชื่อว่าเป็นยุคทองของอารยธรรมจีน นครฉางอานเป็นศูนย์กลางของซีกโลกตะวันออกในสมัยนั้น จักรพรรดิไทสุง เป็นจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่พระองค์แรกของราชวงศ์ถัง ได้ทำการปราบปรามพวกเติร์กซึ่งกระจัดกระจายอยู่ตลอดภาคเหนือของทวีปเอเชีย พระพุทธศาสนามีความเจริญรุ่งเรือง พระภิกษุ (พระถังซำจั๋ง หรือ พระเสวียนจาง) ได้ เดินทางไปศึกษาพระไตรปิฎกในชมพูทวีป และได้แปลพระไตรปิฎกเป็นภาษาจีน ถือเป็นยุคทองของกวีนิพนธ์จีน กวีคนสำคัญ เช่น หวางเหว่ย หลี่ไป๋ ตู้ฝู้ ศิลปะแขนงต่างๆ มีความรุ่งเรือง หรือแม้แต่การสวดมนต์ ในพระพุทธศาสนาก็เป็นต้นกำเนิดของเครื่องดนตรีจีน เช่น ขิมและขลุ่ย และก่อตั้งราชบัณฑิตยสถาน ชื่อ ฮันหลิน หยวน เพื่อเป็นศูนย์รวมเหล่านักปราชญ์ราชบัณฑิต นักดนตรี และจิตรกร ยุคนี้ได้มีการคิดค้น “แม่พิมพ์แกะสลักขึ้น” โดยการแกะตัวอักษรลงบนแผ่นไม้ จากนั้นใช้ “หมึกจีน” ทาลงไป แล้วเอา “กระดาษ” มาทาบ ซึ่งเป็นกรรมวิธีเดียวกับศิลปะ ภาพพิมพ์ และในช่วงนี้เกิดประเพณีการมัดเท้าของสตรีจีนขึ้น และสืบต่อมาจนถึงการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองจึงให้ยกเลิก

ที่มาของภาพ: SALIKA. (2563). จตุรนวัตกรรมจีน. ภาพที่ 1 แม่พิมพ์จีน

ที่มาของภาพ: Dek-D. (2564). ประเพณีการรัดเท้าผู้หญิง ให้เล็ก. ภาพที่ 2 ประเพณีการรัดเท้าสตรีจีน

ราชวงศ์ซ้อง (ค.ศ. 960-1279)

ชาวจีนชื่อ เจากวงอิน หรือเตียวคังเอี๋ยนสืบเชื้อสาย มาจากข้าราชการในสมัยราชวงศ์ถังได้พยายามรวบรวมจีนที่แตกแยกตั้งแต่สมัยห้าราชวงศ์ จนได้เป็นจักรพรรดิองค์แรกพระนามว่า จักรพรรดิไตจื๊อ ในสมัยนี้มีความก้าวหน้าด้านการเดินเรือสำเภา เนื่องจากการค้ามีความรุ่งเรืองแต่ราชสำนักไม่เข้มแข็ง มีการใช้เข็มทิศ ลูกคิด ประดิษฐ์แท่นพิมพ์หนังสือ และรักษาโรคด้วยการฝังเข็ม มีการฟื้นฟูลัทธิขงจื๊อ และลัทธิเต๋า เครื่องปั้นดินเผา ถ้วยชามในสมัยนี้ได้รับการยกย่อง ว่าเป็นเยี่ยมในทางการประดิษฐ์อย่างประณีตงดงาม คือ เครื่องศิลาดลสีเขียว หรือที่รู้จักในชื่อ ซ้องโกลก ซึ่งไทยในสมัยสุโขทัย รับแบบมาประดิษฐ์เป็นเครื่องสังคโลก ต่อมาราชวงศ์ซ้องถูกเผ่ามองโกลรุกราน

ที่มาของภาพ: วิกิพีเดีย. (2564). เครื่องสังคโลก. ซ้องโกลก

ราชวงศ์หยวน (ค.ศ. 1279-1368)

ชาวมองโกล ซึ่งเป็นชนเผ่าเร่ร่อนเลี้ยงสัตว์ในเอเชีย ตอนกลางแถบมองโกเลีย ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของจีน รุกรานราชวงศ์ซ้อง โดยมีเจงกิสข่าน เป็นผู้นำเผ่ามองโกลพิชิตจีนและตั้งราชวงศ์หยวนขึ้น จักรพรรดิมองโกลที่ปกครองจีนที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักคือ กุบไลข่าน หรือ หงวนสีโจ๊วฮ่องเต้ พระองค์ได้ขยายอำนาจออกไปนอกดินแดนจีน เช่น สามารถยึดครองเกาหลีได้ และยังขยายอำนาจเข้าไปในบริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ด้วย ในยุคนี้ชาวตะวันตกเข้ามาติดต่อค้าขายมาก เช่น มาร์โคโปโล พ่อค้าชาวเมืองเวนิช และอิตาลี

ราชวงศ์หมิงหรือเหม็ง (ค.ศ. 1368-1644)

หรือเป็นที่รู้จักกันในชื่อ จักรวรรดิต้าหมิง จักรพรรดิจูหยวนจาง หรือจักรพรรดิหงหวู่ หลังจากที่ได้ทรงประกาศปลดแอกชาวฮั่นจาก ภายใต้การปกครองของราชวงศ์หยวนของชาวมองโกล ได้สถาปนาราชวงศ์หมิงขึ้น พระองค์ได้ทรงพยายามปฏิรูปการปกครองอาณาจักรเสียใหม่ ได้ออกกฎหมายใหม่ๆ จัดระบบภาษีใหม่เกิดเมืองใหญ่ที่เป็นศูนย์กลางการค้าขึ้น เช่น ชางไห่ หรือเซียงไฮ้ และกวางโจ เป็นต้น ในสมัย จักรพรรดิยงเลได้สั่งให้นักปราชญ์รวบรวมงานวรรณกรรมจีนและเรียบเรียงประวัติศาสตร์ งานวรรณกรรม นิยมเขียนนวนิยายที่ใช้ภาษาพูดมากกว่าภาษาเขียน นวนิยายที่สำคัญ ได้แก่ เรื่องความรักในหอแดง สามก๊ก ไซอิ๋ว มีการส่งเสริมการสำรวจเส้นทางเดินเรือทางทะเล และจักรพรรดิยง เล ได้ย้ายเมืองหลวงจากนานกิงไปที่เมืองเป่ยจิง หรือปักกิ่ง และได้สร้างพระราชวังหลวงปักกิ่ง (วังต้องห้าม) ราชวงศ์หมิงได้ล่มสลายลงเมื่อเกิดกลุ่มกบฏชาวนา นำโดยหลี่ จื้อเฉิง ได้นำกองทัพบุกเข้ากรุงปักกิ่ง และต่อมากองทัพแมนจูที่กำลังรุกรานอยู่นั้น สามาถเข้ายึด กรุงปักกิ่งได้สำเร็จและตั้งราชวงศ์ชิงขึ้น ส่วนกลุ่มขุนนางและทหารที่ยังคงจงรักภักดีต่อราชวงศ์ หมิงได้รวมตัวกันหนีไปตั้งราชวงศ์หมิงใต้ และดำรงอยู่ถึง ค.ศ. 1683 จนถูกราชวงศ์ชิงโค่นล้มสำเร็จในที่สุด

ราชวงศ์ชิงหรือเช็งหรือแมนจู (ค.ศ. 1644-1912)

ชาวแมนจู สามารถยึดอำนาจ การปกครองจีน จากจักรพรรดิราชวงศ์หมิงและได้สถาปนาราชวงศ์ชิงขึ้นปกครอง เป็นยุคที่จีน เสื่อมถอยความเจริญทุกด้าน ในสมัยราชวงศ์แมนจู เป็นช่วงที่ตรงกับยุคที่ชาติตะวันตกเริ่มออกเดินทางมาค้าขายในภูมิภาคเอเชีย จีนมีสินค้าที่ชาติตะวันตกต้องการมากมาย เช่น เครื่องเคลือบลายคราม ผ้าไหม ชา เป็นต้น ในศตวรรษที่ 19 ราชวงศ์ชิงก็เริ่มเสื่อม เนื่องจากเจ้าหน้าที่คดโกงและการเก็บภาษีที่ทำให้ประชาชนเดือดร้อน ทำให้เกิดกบฏชาวนาในนามกบฏไต้ผิง และเป็นช่วงที่จีนเริ่มถูกรุกรานจากชาติตะวันตก เช่น สงครามฝิ่น ซึ่งจีนรบแพ้อังกฤษ ทำให้ต้องลงนามในสนธิสัญญานานกิง ปลายยุคราชวงศ์ชิงพระนางซูสีไทเฮาเข้ามามีอิทธิพลในการบริหารประเทศตลอดระยะเวลาที่ราชวงศ์ชิงระส่ำระส่าย เป็นประเทศล้าหลังและวุ่นวาย ชาวจีนถูกชาวตะวันตกและญี่ปุ่นขนานนามว่าเป็นขี้โรคแห่งเอเชีย ทำให้ชาวจีนบางส่วนต้องการกอบกู้ศักดิ์ศรีของ ประเทศ โดยมีความคิดที่จะเปลี่ยนแปลงประเทศให้เจริญและเป็นประชาธิปไตย

ประวัติศาสตร์สมัยใหม่

เริ่มในสมัยปลายราชวงศ์ชิงจนถึงสิ้นสุดการปกครองระบอบสาธารณรัฐ ดร.ซุนยัตเซ็น จัดตั้งสมาคมสันนิบาต เพื่อล้มล้างราชวงศ์ชิง โดยประกาศลัทธิ ไตรราษฎร์ มีนโยบายโค่นล้มราชวงศ์แมนจู และจัดตั้งรัฐบาลประชาชน จัดตั้งรัฐบาลตามระบอบสาธารณรัฐ จัดสรรที่ดินให้แก่ประชาชนและก่อตั้งพรรคชาตินิยม หรือ พรรคก๊กมินตั๋ง ขึ้นในปี ค.ศ. 1911 เกิดการปฏิวัติซินไฮ่ โดย ดร.ซุนยัตเซ็น ร่วมมือกับยวน ซีไข ราชวงศ์ชิงถูกยึดอำนาจในปีนั้น และใน ค.ศ. 1912 ผู่อี๋ จักรพรรดิองค์สุดท้ายถูกบังคับให้สละราชสมบัติ ถือเป็นจุดอวสานของราชวงศ์ชิง และการปกครองระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของจีนมีการแย่งชิงอำนาจของผู้นำทางทหารเรียกว่า ยุคขุนศึก ซุนยัตเซ็น ได้เสนอให้ ยวน ซีไข เป็นประธานาธิบดีของสาธารณรัฐจีน แต่ยวน ซีไข คิดสถาปนาตนเองเป็นจักรพรรดิ และรื้อฟื้นระบบศักดินา ดร.ซุนยัตเซ็น จึงตั้งพรรคก๊กมินตั๋งขึ้นมา เมื่อยวน ซีไข เสียชีวิตลง ดร.ซุนยัตเซ็น เป็นประธานาธิบดี แต่เป็นได้ไม่นานก็เสียชีวิต แล้วเจียงไคเช็ค ก็ขึ้นเป็นผู้นำพรรคก๊กมินตั๋งและผู้นำจีนแต่รัฐบาลเจียงไคเช็คประสบปัญหาฉ้อราษฎร์บังหลวง กดขี่ราษฎร จีนเกิดการปฏิวัติอีกครั้ง โดยพรรคคอมมิวนิสต์จีน ภายใต้การนำของ เหมา เจ๋อตุง รัฐบาลเจียงไคเช็ค ต่อสู้กับพรรคคอมมิวนิสต์แต่แพ้ เหมา เจ๋อตุง ได้สถาปนา “สาธารณรัฐประชาชนจีน” ปกครองด้วยระบอบคอมมิวนิสต์ ตั้งแต่ ค.ศ.1949 เป็นต้นมา

ที่มาของภาพ: ศิลปวัฒนธรรม. (2564). วันนี้ในอดีต. ภาพที่ 1 ดร.ซุนยัตเซ็น

ที่มาของภาพ: ใครเป็นใคร. (2564). เหมา เจ๋อตุง จักรพรรดิแดง. ภาพที่ 2 เหมาเจ๋อตุง

ที่มาของภาพ: CRI Online. (2555). บันทึกลีลาการทูตของเติ้งเสี่ยวผิง. ภาพที่ 3 เติ้งเสี่ยวผิง